Μια παλιά ιστορία: Αναζητώντας έναν Μουσουλμάνο Βολταίρο

Το νέο άρθρο του εκπροσώπου της Προεδρίας της Δημοκρατίας Ιμπραχίμ Καλίν που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Daily Sabah στις 16 Μαρτίου 2018

Μια παλιά ιστορία: Αναζητώντας έναν Μουσουλμάνο Βολταίρο


Το γεγονός ότι οι μουσουλμάνοι δεν έχουν έναν Βολταίρο δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζουν τίποτα για την κριτική αιτιολόγηση, όπως ακριβώς το γεγονός ότι η Δύση δεν έχει έναν Ρουμί δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζει τίποτα για την αγάπη

 

 

Οι Δυτικοί που έχουν επιφανειακή γνώση του Ισλάμ και οι μουσουλμάνοι μοντερνιστές που έχουν επιφανειακή γνώση του δυτικού μοντερνισμού, δεν κουράζονται ποτέ να καλούν για μεταρρύθμιση στο Ισλάμ. Για να μην νομίσουμε ότι πρόκειται για μια νέα συζήτηση, αρκεί να θυμηθούμε τις συζητήσεις του 19ου αιώνα για το Ισλάμ, τη μεταρρύθμιση, την παράδοση, τον νεωτερισμό και τον Διαφωτισμό. Μουσουλμάνοι λόγιοι και διανοούμενοι εκείνη την εποχή αντιμετώπισαν τα ίδια ερωτήματα που προκύπτουν στις σύγχρονες συζητήσεις για τις σχέσεις Ισλάμ-Δύσης και το μέλλον του σύγχρονου κόσμου σήμερα. Ορισμένες από τις απαντήσεις τους πρέπει να είχαν κλείσει την συζήτηση, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα.  

 

Όσοι λυπούνται που δεν ήρθε ποτέ ένας μουσουλμάνος Βολταίρος, πρέπει να μελετήσουν την ιστορία πιο σοβαρά. Η έννοιά τους για το μεταρρυθμισμένο Ισλάμ, στερείται θρησκευτικής νομιμότητας, ηθικού κύρους και ιστορικού βάθους. Η πολιτική της ατζέντα είναι σαφής και δεν χρειάζεται λεπτή επεξήγηση. Αλλά η αποτυχία της είναι αρκετά σαφής και πρέπει να κατανοηθεί σωστά ώστε να μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη.

 

Η Οθωμανική ιντελιγκέντσια έτρεφε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για αυτή τη συζήτηση και πρόσφερε έναν αριθμό συναρπαστικών απαντήσεων τις οποίες οφείλουμε ακόμα και σήμερα να έχουμε υπόψη.

 

Μαζί με τον Ρουσσώ, ο Βολταίρος ήταν ίσως ο πιο δημοφιλής Ευρωπαίος φιλόσοφος για τους Οθωμανούς στοχαστές του 19ου αιώνα. Το έργο του μεταφράστηκε και προωθήθηκε από διάφορους διακεκριμένους διανοούμενους, πολιτικούς και δημοσιογράφους. Μεταξύ αυτών ήταν ο Μινίφ Πασά (1830-1910), ο οποίος διετέλεσε υπουργός Παιδείας επί Αμπντουλχαμίτ Β’, ο Αχμέτ Βεφίκ Πασά (1823-1891) ο οποίος μετέφρασε τον «Μικρομέγα» στα τουρκικά, ο Αχμέτ Μιντχάτ Εφέντι (1844-1912), που δημοσίευσε το μυθιστόρημα «Ο Βολταίρος στα 20 ή η πρώτη του αγάπη» και ο Μπεσίρ Φουάντ (1852-1887) ο οποίος είναι γνωστός ως ο πρώτος Οθωμανός θετικιστής και νατουραλιστής. Μεταξύ άλλων, ο Φουάντ ήταν ο βασικότερος υποστηρικτής του Βολταίρου στους Οθωμανικούς πνευματικούς κύκλους με το 139 σελίδων βιβλίο του για τον Γάλλο φιλόσοφο πριν αυτοκτονήσει σε νεαρή ηλικία.

 

Ο Βολταίρος ήταν ένας εικονοκλάστης της εποχής του. Αυτό παρά οποιαδήποτε άλλη από τις συγκεκριμένες ιδέες του, φαίνεται να έχει αποτυπώσει τη φαντασία των μουσουλμάνων διανοουμένων τον 19ο αιώνα. Χαιρετίστηκε ως πρωτεργάτης της ελεύθερης σκέψης, της επιστήμης, της προόδου και του ανθρωπισμού. Τα αντιοθωμανικά και αντι-ισλαμικά σχόλιά του εντάχθηκαν στο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής του και έτσι έγιναν πιο εύπλαστα. Τον παρουσίασαν μάλιστα ως έναν ενσυνείδητο υπερασπιστή του Ισλάμ έναντι των βαθιά ριζωμένων προκαταλήψεων των ευρωπαϊκών θρησκευτικών και πνευματικών κύκλων. Η αποστροφή του προς τον θεσμικό χριστιανισμό και η υπεράσπιση του ντεϊσμού, θεωρήθηκε φυσικό αποτέλεσμα του αγώνα του κατά της παπικής εξουσίας και του σχολαστικού φανατισμού. Άλλωστε αυτό ήταν εσωτερικό ζήτημα για τους Ευρωπαίους διανοούμενους. Το Ισλάμ δεν ήταν ο στόχος μιας τέτοιας κριτικής διότι ήταν ευρέως αποδεκτό ότι είχε πολύ διαφορετική θεολογία και συνταγματική δομή.

 

Σε ένα εκτενές άρθρο για τον Βολταίρο, ο Αχμέτ Μιντχάτ Εφέντι ερμηνεύει το περίφημο έργο του «Fanatisme, ou Mahomet le Prophete» (Φανατισμός ή Προφήτης Μουχάμαντ) από μια πολύ διαφορετική σκοπιά. Παραδέχεται ότι το έργο έχει μια εξαιρετικά υποτιμητική προσέγγιση απέναντι στο Ισλάμ και τον προφήτη του αλλά δεν το βλέπει ως επίθεση στο Ισλάμ καθαυτό. Θεωρεί μάλλον ότι ο Βολταίρος χρησιμοποιεί αντι-ισλαμική ρητορική ως μια λογοτεχνική τακτική για να επικρίνει τη δυτική εμπειρία της θρησκευτικότητας. Αυτό που ο Βολταίρος δεν μπορεί να πει ευθέως σε σχέση με τον Χριστιανισμό,  το λέει για το Ισλάμ αλλά πρωταρχικός του στόχος παραμένει η Καθολική Εκκλησία. Το γεγονός ότι παρουσίασε αυτό το έργο στον πάπα, φέρει ένα διακριτικό μήνυμα.

 

Ο Αχμέτ Μιντχάτ πάντως, εφιστά την προσοχή σε άλλο ένα ενδιαφέρον σημείο ότι κανείς δεν πρέπει να ισχυρίζεται ότι είναι μουσουλμάνος Βολταίρος διότι οι συνθήκες που οδήγησαν σε αυτή την ανάδυση στην Ευρώπη δεν υπάρχουν στον μουσουλμανικό κόσμο. Το Ισλάμ δεν έχει ούτε έδρα όπως την παπική, ούτε κάτι σαν Ιερά Εξέταση. Οι πόλεμοι μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών δεν μπορούν να συγκριθούν με την σχέση μεταξύ σουνιτών και σιιτών μουσουλμάνων. Ο Βολταίρος επιδιώκει να φέρει την χριστιανική Ευρώπη εκεί που ο μουσουλμανικός πολιτισμός έχει ήδη βρεθεί – να πιστεύεις στον Θεό και την ηθική, ενώ ταυτόχρονα να αξιοποιείς πλήρως την λογική, την παρατήρηση, τον πειραματισμό, την ελεύθερη σκέψη και την επιστημονική έρευνα χωρίς τα βάρη της θεσμικής θρησκείας. Ο Βολταίρος χρησιμεύει για να δείξει τον τρόπο στον 19ο αιώνα για μια νέα σύνθεση πίστης και λογικής, επιστήμης και ηθικής, κοινότητας και ελευθερίας. Αλλά δεν είναι ανάγκη να μιμηθούμε τους τρόπους του για να χαράξουμε μια νέα πνευματική και επιστημονική πορεία στον μουσουλμανικό κόσμο. Το Ισλάμ δεν χρειάζεται μεταρρύθμιση, αλλά οι μουσουλμάνοι πρέπει να επικαιροποιούνται. Ο Βολταίρος λειτουργεί στην Ιστάνμπουλ, το Κάιρο και την Δαμασκό ως εξιδανικευμένος στοχαστής για να υπενθυμίσει στους Μουσουλμάνους του ουσιαστικό τους καθήκον τους να ξυπνήσουν.

 

Όπως πολλούς από τους συγχρόνους του, συμπεριλαμβανομένου του Ναμίκ Κεμάλ και του Τζαμάλ αλ-Ντιν αλ-Αφγκάνι, ο Αχμέτ Μιντχάτ πίστευε ότι οι Ευρωπαίοι έκαναν ένα κβαντικό άλμα χάρη στα έργα των επιστημόνων και των φιλοσόφων τους. Αυτό πρέπει να κάνουν οι μουσουλμάνοι τώρα, δηλαδή να ανακτήσουν την πνευματική τους παράδοση, ενώ παράλληλα να παρακολουθούν το τι συμβαίνει στην Ευρώπη. Προτρέπει τους αναγνώστες του να σπουδάσουν τις επιστήμες τόσο της Ανατολής όσο και της Δύσης.

 

Το να ρωτάς γιατί οι μουσουλμάνοι δεν έχουν έναν Βολταίρο είναι σαν να ρωτάς γιατί οι δυτικοί δεν έχουν έναν Ρουμί ή έναν Ιμπν Αραμπί. Το γεγονός ότι οι μουσουλμάνοι δεν έχουν έναν Βολταίρο δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζουν τίποτα για την κριτική αιτιολόγηση, όπως ακριβώς το γεγονός ότι η Δύση δεν έχει έναν Ρουμί δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζει τίποτα για την αγάπη.

 

Όσοι ξέρουν τις παραδοσιακές ισλαμικές επιστήμες πρέπει να μάθουν τη νέα παράδοση της Δύσης και όσοι ξέρουν τον δυτικό πολιτισμό και σκέψη πρέπει να καταρτιστούν στην πνευματική κληρονομιά του μουσουλμανικού κόσμου – παραμένοντας ο καθένας ριζωμένος στην παράδοσή του, αλλά διατηρώντας έναν ανοιχτό ορίζοντα στον κόσμο. Να γνωρίζεις τον εαυτό σου και την κληρονομιά σου αλλά να είσαι ανοιχτός στο να μαθαίνεις από τους άλλους. Αυτό είναι που χρειάζεται να κάνουν οι μουσουλμάνοι αντί μπερδεμένοι να αναζητούν έναν μουσουλμάνο Βολταίρο.

 

Αυτό σκέφτηκαν πολλοί Οθωμανοί διανοούμενοι τον 19ο αιώνα. Είναι λυπηρό και ενοχλητικό που ενάμιση αιώνα αργότερα η συζήτηση δεν έχει ουσιαστικά προχωρήσει και συνεχίζει να περιστρέφεται γύρω από τις ίδιες ψευδείς διχοτομίες. Είναι ώρα να ληφθεί σοβαρά υπόψη η ιστορία και να αντληθούν διδάγματα από αυτήν.



ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ