Balkanske Aktuelnosti 18/2018

Predrasude u vezi Osmanlija na Balkanu mogu se pojasniti sa dva temeljna faktora. Kao prvo, u 19. veku je narod Balkana bio pod uticajem zapadnog etničkog nacionalizma.

Balkanske Aktuelnosti 18/2018

Balkanske Aktuelnosti 18/2018

 

Postojanje Turaka na Balkanu staro je koliko i postojanje Slavena. Drevni spomenici i ruševine ukazuju na prisustvo raznih turskih plemena na Balkanu, čak i pre Osmanlija. Na Balkanu se mogu pronaći tragovi raznih turskih plemena kao što su Avari, Pečeneci, Oguzi, Kumani i mnogi drugi.

Osmanska država razvila je najduže i trajne odnose Turaka na Balkanu. Osmanlije su na tlo Balkana stupile osvajanjem trvđave Čimpi u blizini Galipolja 1352. godine, a nakon toga je sledio napredak prema centralnoj Evropi dug 350 godina. Povlačenje iz Evrope i sa Balkana trajalo je oko 210 godina, a nakon 1912. godine Osmanlije su u potpunosti izgubile Balkan.

Kada je Balkan ušao pod upravu Osmanlijske države regija je ušla u proces u kojem su se razvili gradovi, popravili uslovi življenja i gde su se transformisali društveni poredak i društveni život. Naime, izgrađene su vodovodne mreže, česme, hamami, otvorene su biblioteke, izgrađeni putevi, mostovi, razvijeno je zanatstvo i trgovina, došlo je do kulturnog napretka i razvoja. Osmanlije su sa sobom donele novu civilizaciju koja se oslanjala na islamsku kulturu. Sa jedne strane Osmanlije su pridobile Balkan i jednu veliku muslimansku populaciju, a sa druge strane veliki dio balkanske populacije su počeli činiti muslimani.

Kada se Timar sistem (vrsta lenskog feudalnog sistema) koji je inače pripadao Osmanlijama počeo koristiti na Balkanu, smanjen je uticaj lokalnih begova na seljane i narodu regije su pružena veća prava i slobode. Timar (tur. reč) je u osmanlijsko vreme bilo feudalno imanje kojim su se starale spahije.

Seljani, koji su pre Osmanlija na feudalnim posedima vodili monoton život, u Timar sistemu su zakupljivali posede od spahija koje su zasađivali i obrađivali prema svojim pravilima. Seljani su u Osmanlijskom poretku uglavnom bili vlasnici kuća, dućana, staja, vinovih loza i manjih bašta na kojima su zasađivali povrće.

Usled činjenice da je jedan deo poseda, koji su pripadali velikim gazdinstvima i koje su kontrolisali manastiri, udeljeno siromašnima, Osmanlije su se smatrale i spasiocima. Osim toga, zakonima koji su izdati za vreme Osmanlija sprečena je eksploatacija hrišćanskih sela. Na ovaj način je u velikoj meri popravljeno socijalno stanje seljana, a ono što potvrđuje sve to je da su mnogi seljani u 15. i 16. veku iz regija koje nisu bile pod vladavinom Osmanlija prelazili u regije koje su pod njihovom upravom.

Pošto su se Osmanlije zanimale za dva faktora a to je korištenje ljudske snage u ratovima i novac kojim su se trebali platiti, u upravu osvojenih hrišćanskih država se uglavnom nisu mešali, nije bilo intervencije u društvenoj strukturi. Sultani nisu imali namjeru da na Balkanu islamiziraju narod ili da one koji nisu Turci primoraju da to postanu. Na primer, kada se 1463. godine okončalo osvajanje Bosne, u fermanu kojeg je objavio Sultan Fatih, sloboda hrišćana u Bosni je uzeta pod zaštitu.

Koristeći svoje ovlasti, osmanlijski sultani nisu u obzir uzimali samo šeriat, već i običaje koje su slijedili tadašnji narodi.

Kada su krajem 17. veka spahije počele prodavati Timar kao svoje lično vlasništvo, stanje seljana se jako pogoršalo. U isto vreme su se povećali i porezi koji su sakupljani kako bi se pokrili vojni troškovi, što je uslovilo ustanke i proteste u nekim regijama. No, istoričari balkanskih zemalja su ove proteste općenito prikazali ¨nacionalnom oslobodilačkom borbom¨. Činjenica da se osmanlijska istorija prikazuje na potpuno drugačiji način je zajednički problem svih balkanskih zemalja.

Kada se spomene Balkan, uglavnom se asocira na ratove koji su se u regiji dogodili 19. i 20. veka i ostale negativnosti. No, ako se osvrnemo na istoriju, ovaj trend je u ostalim regijama evropskog kontinenta bio mnogo više zastupljen nego na Balkanu. Na primer, u velikim verskim ratovima koji su se dogodili na teritoriji centralne Evrope protestanti i katolici su ratovali do skorog istrebljenja. ¨. Nakon Tridesetogodišnjih ratova koji su trajali od 1618-1648. godine, Nemačka je u potpunosti podeljena; društvena zajednica skoro da nije ostala. Može se govoriti i o sukobima katoličke Španije i protestanske Holandije u periodu od 1568-1648. godine. Kao primer se mogu navesti i sukobi između britanskih upravitelja u Irskoj i lokalnog stanovništva.

Ako se svi ovi primeri pomno analiziraju, slobodno se može zaključiti da Balkan nije najnestabilnija regija u Evropi. Čak šta više, može se kazati da je Balkan u nekim periodima bio ¨oaza mira¨. Može se slobodno zaključiti da je Balkan u nekim periodima posedovao mogućnosti koje nisu bile prisutne nigde drugde. U gradovima poput Sarajeva i Prizrena se pored mnogobrojnih džamija, mogu videti i pravoslavne i katoličke crkve, kao i prisustvo Jevreja i njihovih bogomolja. Jedna ovakva panorama ni u kom slučaju nije panorama Evrope iz 17. i 18. veka.

Predrasude u vezi Osmanlija na Balkanu mogu se pojasniti sa dva temeljna faktora. Kao prvo, u 19. veku je narod Balkana bio pod uticajem zapadnog etničkog nacionalizma. Balkanski nacionalisti nisu bili uspešni samo u definisanju nacionalnog identiteta i želji za stvaranjem nezavisnosti, već su u isto vreme spremali tlo kako bi se istina o osmanskoj istoriji pogrešno tumačila. Drugi faktor je činjenica da kolektivno sećanje naroda nije bilo usredsređeno na daleku prošlost. Naime, balkanski narod se u vezi osmanskog perioda uglavnom sećao 19-tog i početka 20. veka. U ovom periodu ne samo na Balkanu već i u Anadoliji je došlo do poremećaja administrativne uprave kod Osmanlija.

Ako se analiziraju sadržaji, tekstovi i retorika u udžbenicima koji se danas koriste u školama na Balkanu, može se zaključiti da se o Osmanlijama ne govori nepristrasno te da se povremeno koriste i nacionalistički izrazi pa čak u uvrede. Osim toga, iz sadržaja udžbenika se osećaju ideološke i političke strepnje. Prisustvo Osmanlija na Balkanu je uglavnom prepričano sa vojnim i političkim smernicama, dok mjesto nije ustupljeno socio-kulturnom i verskom načinu življenja za vreme Osmanlija. Da bi se na objektivniji način pojasnila istorija Osmanlija, trebaju se pojasniti socio-kulturni način življenja, porodična struktura, obrazovni sistem, odnosi između društvenih grupa te odnosi između verskih institucija i verskih grupa. Ako se istorija Osmanlija bude pojašnjavala samo sa vojnog i političkog aspekta, onda čitaoci na Balkanu neće spoznati činjenice da je verska tolerancija bila zastupljena za vreme Osmanlija i da su crkve najviše restaurirane u to doba.

 



Povezane vesti