Дөнядa eз кaлдыргaн төркиләр 37

Тaнылгaн бeлгeч Aли Кушчу xaкындa Рызa Xәят язмaсы

Дөнядa eз кaлдыргaн төркиләр 37

Бüгeнгe язмaбӘ±здa Ә°слaм һäм тöрки дöнянӘ±Ã± тaнӘ±лӘŸaн aстрoнoмия һäм мaтeмaтикa бeлгeçe Aли Куşçу xaкӘ±ндa сüз aлӘ±п бaрӘ±рбӘ±з. КöнбaтӘ±ÅŸ һäм кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ ӘŸилeм дöнясӘ±ндa 15нçe ӘŸaсӘ±рдa üскäн уникaл’ ӘŸaлим булaрaк бeлeнüçe Aли КуşçунӘ± кöнçӘ±ӘŸӘ±ÅŸ бeлгeçe В. Бaрлһoлд “15нçe ӘŸaсӘ±р ПтoлeмeйӘ±â€ дип aтӘ±й. Äтисe УлуӘŸ бäй сaрaйлaрдa кӘ±рӘŸӘ±й кoÅŸлaрнӘ± кaрaвçӘ±лaрнӘ±Ã± бaÅŸлӘ±ӘŸӘ± булӘŸaннaн КoşçӘ± исeмe бeлäн тaнӘ±лa, бу oлӘ± şäxeснeñ çӘ±н исeмe - Aли Бин Мöxäммäттeр.

Aли Куşçу Тöркистaндa дöняӘŸa килä. КaйсӘ± şäһäрдä һäм кaйсӘ± йӘ±лнӘ± тууӘ± билгeсeз булсa дa, 15нçe ӘŸaсӘ±рнӘ±Ã± бeрeнçe çирeгeндä Җäмäркaндтa тууӘ± çaмaлaнa. Фäкaт üлeм йӘ±лӘ± билгeсeздeр. Çöнки oнӘ±ӘŸӘ± тaнӘ±лӘŸaн aстрoнoм Мирим Çäлäби язӘŸaн бeр äсäрдä aнӘ±Ã± üлeм кöнeн xиҗри тaриx бeлäн 879нçӘ± йӘ±лнӘ±Ã± 7нçe ÅŸaӘŸбaн кöнe, йäгни 1474нçe йӘ±лнӘ±Ã± 16нçӘ± дeкaбр булaрaк кüрсäтä. Aли КуşçунӘ±Ã± кaбeрe Ә°стaнбул Äйüп Җoлтaн тöрбäсe xäрäмeндä урнaÅŸкaн.

Aли Куşçу УлуӘŸ бäйнeñ Һoрaсaн һäм Мaвeрaüннäһeр xöкeмдaрлӘ±ӘŸӘ± вaкӘ±тӘ±ндa Җäмäркaндтa бaÅŸлaнӘŸӘ±Ã§ мäктäпнe тäмaмлӘ±й. Ул вaкӘ±ттaӘŸӘ± бeлeм aлу ÅŸaртлaрӘ±нa ярaклӘ± булaрaк дини öлкäдä бeлeм aлӘŸaн Куşçу кeçкeнä йäşтä aстрoнoмия һäм мaтeмaтикa бeлäн дä кӘ±зӘ±ксӘ±нa. ҖoñӘ±ннaн ул вaкӘ±ттaӘŸӘ± тaнӘ±лӘŸaн бeлгeçлäрдäн УлуӘŸ бäй, БурсaлӘ± КaдӘ±зaдä Руми, ГӘ±ясeтдин ҖäмÅŸид һäм КaÅŸидäн aстрoнoмия һäм мaтeмaтикa дäрeслäрeн aлa.

Ул укуӘ±н тäмaмлау мaксaтӘ± бeлäн УлуӘŸ бäйгä äйтмиçä КирмaнӘŸa бaрa һäм aндa язӘŸaн “Һaлл’eл-Äşкaл äл-Кaмeр” исeмлe трaктaт бeлäн кирe кaйтa. Кaйткaç aнӘ± УлуӘŸ бäйгä бüлäк итä. Aли КуşçунӘ±Ã± рöxсäт aлмӘ±йça КирмaнӘŸa китüeнä açулaнӘŸaн УлуӘŸ бäй трaктaтнӘ± укӘ±ӘŸaннaн сoñ aнӘ± тäкдир итä.

Aли Куşçу aстрoнoмия һäм мaтeмaтикa öлкäсeндä зур aлӘŸaрӘ±ÅŸ тä’мин итä, 1421нçe йӘ±лдa кoрӘ±лӘŸaн Җäмäркaндт кüзäтüxaнäсeнeñ бeрeнçe мöдирe ГӘ±ясäтдин ҖäмÅŸид һäм икeнçe мöдирe КaдӘ±зaдä Руми яктӘ± дöнядaн киткäç УлуӘŸ бäй тaрaфӘ±ннaн oбсeрвaтoрия мöдирe итeп билгeлäнä. Лäкин УлуӘŸ бäй вaфaт булӘŸaç Aли Куşçу Җäмäркaндтaн китeп бaрдӘ± һäм Aккoюнлу xöкeмдaрӘ± OзӘ±н Xäсäн янӘ±нa китä, сoñӘ±ннaн OзӘ±н Xäсäн тaрaфӘ±ннaн ӘžoсмaнлӘ±лaр бeлäн Aккoюнлулaр aрaсӘ±ндa тӘ±нӘ±Ã§лӘ±кнӘ± урнaÅŸтӘ±ру мaксaтӘ± бeлäн Фaтиx Җoлтaн Мäxмäткä илçe булaрaк җибäрeлä.

Әžилeм һäм мäдäнийäткä зур äһäмийäт биргäн Фaтиx Җoлтaн Мäxмäт oзaклaмӘ±й Aли КуşçуӘŸa Ә°стaнбулдa кaлӘ±рӘŸa һäм мäдрäсäдä дäрeс бирeргä тäкдим ясӘ±й. Куşçу Тäбризгä кaйтӘ±п, илçeлeк вaзифaсӘ±н тäмaмлaӘŸaç кaбaт Ә°стaнбулӘŸa китä. Aли Куşçу Ә°стaнбулӘŸa кaйткaç Җoлтaн Мäxмäт Фaтиx вaзифaлaндӘ±рӘŸaн бeр вäкиллeк тaрaфӘ±ннaн çик буйӘ±ндa кaрÅŸӘ± aлӘ±нa. Ãœзe öçeн, aйӘ±руça, кaрÅŸӘ± aлу тaнтaнaсӘ± oйӘ±ÅŸтӘ±рӘ±лa. Aли КуşçуӘŸa 2 aлтӘ±н кüлäмeндä xeзмäт xaкӘ± бирeлä һäм Aясoфя мäçeтeнä прoфeссoр булaрaк билгeлäнä.

Aли Куşçу мoндa Фaтиx кöллийäтeнeñ прoгрaммaлaрӘ±н äзeрли, aстрoнoмия һäм мaтeмaтикa дäрeслäрeн укӘ±тa. AйӘ±руça, Ә°стaнбулнӘ±Ã± киñлeгeн üлçи һäм тöрлe кoяÅŸ сäӘŸaтлäрeн xисaплӘ±й. КуşçунӘ±Ã± мäдрäсäлäрдä укӘ±ткaн дäрeслäрe зур кӘ±зӘ±ксӘ±ну кüрä, aлaрнӘ± тaнӘ±лӘŸaн бeлгeçлäр дä кüзäтeп бaрa.
Aли КуşçунӘ±Ã± aтрoнoмия һäм мaтeмaтик öлкäсeндä язӘŸaн 2 мöһим äсäрe бaр. Aлaрдaн бeрсe – Oтлукбeли суӘŸӘ±ÅŸӘ±ндa язӘ±п бeтeргäн һäм җиñüдäн сoñ Фaтиx Җoлтaн Мäxмäткä тäкдим иткäн “Фäтxийä” исeмлe aстрoнoмия китaбӘ±. Китaп 3 öлeÅŸтäн тoрa. Бeрeнçe öлeÅŸeндä плaнeтaлaр турӘ±ндa сüз бaрa һäм aлaрнӘ±Ã± xäрaкäт итü рäвeÅŸлäрe añлaтӘ±лa, икeнçe öлeÅŸтä исä җирнeñ şäкeлe һäм 7 климaт турӘ±ндa мäӘŸлüмaт бирeлä. ҖoñӘŸӘ± öлeÅŸтä Aли Куşçу җир üлçäмнäрe һäм плaнeтaлaрнӘ±Ã± йӘ±рaклӘ±клaрӘ±н añлaтa. Ул вaкӘ±ттa бик фaйдaлӘ± булӘŸaн бу aстрoнoмия китaбӘ± мäдрäсäлäрдä aстрoнoмиянӘ± öйрäтeр öçeн язӘ±лӘŸaн. Aли КуşçунӘ±Ã± икeнçe мöһим äсäрe исä – Фaтиx Җoлтaн Мäxмäт öçeн язӘ±лӘŸaн “Мöxäммäдийä” исeмлe мaтeмaтикa китaбӘ±.

ÇӘ±ӘŸaнaклaрнӘ± тикÅŸeрeп бäйäлäгäннäн сoñ ÅŸуÅŸӘ± нäрсä añлaÅŸӘ±лa: Aли Куşçу җӘ±йӘ±нтӘ±к язуçӘ±сӘ± булaрaк тüгeл, ä бeлгeç булaрaк тaнӘ±лa. ҖӘ±йӘ±нтӘ±клaрдaн тӘ±ÅŸ oнӘ±ӘŸӘ± Мирим Çaлäби, Һoҗa Җинaн ПaÅŸa һäм Муллa Лüтфи кeбeк aстoнoмнaрнӘ±Ã± дa җитeşüeнä сäбäпçe булa.

 

 


Etiketlar:

Bäyläneşle xäbärlär