Җөмһүрият гaлeрeясe 49

Гoсмaнлы aрxитeктурaсы 49

Җөмһүрият гaлeрeясe 49

Ãœзлäрe идaрä иткäн җирлäрдä тöрлe мäдäнийäтлäрнeñ ёӘŸӘ±нтӘ±сӘ±ндa кaлӘŸaн тöрeклäр бу ёӘŸӘ±нтӘ±лaрнӘ± üз тaриxлaрӘ±ннaн сöзeлeп килгäн бeрeкмä бeлäн мирaс бeлäн бeрлäşтeрeп бик üзeнçäлeклe сäнӘŸaт äсäрлäрe бaрлӘ±ккa китeргäннäр. Тöрeклäрнeñ дöня, мäдäнийäт һäм сäнӘŸaт мирaсӘ±нa öстäгäн äсäрлäрe aрaсӘ±ндa aрxитeктурa äсäрлäрe мöһим урӘ±н тoтa.

Тöрeк aрxитeктурaсӘ± бигрäк тä ҖäлҗуклӘ±лaр çoрӘ±ндa бaÅŸлaнӘŸaн üсeÅŸeн ӘžoсмaнлӘ±лaр дäвeрeндä дä дäвaм иттeрä һäм üзeнçäлeклe систeмaӘŸa кaвӘ±ÅŸa. Тöрeк aрxитeктoрлaрӘ± üзлäрeнeñ äсäрлäрe бeлäн äһäмийäтлe мoдeллäр xäлeнä килä.

Тöрeк aрxитeктурaсӘ± иñ юӘŸaрӘ± нoктaсӘ±нa ирeÅŸкäн çoр - һиçşиксeз, МиӘŸмaр Җинaн çoрӘ±. Oзaк йäşäвçe сäбäплe 3 пaтÅŸaнӘ±Ã± бaÅŸ aрxитeктoрӘ± булӘ±п тoрӘŸaн ҖинaннӘ±Ã± üз ӘŸoмeрeндä иҗaт иткäн äсäрлäрe кüз кaмaÅŸтӘ±рӘ±рлӘ±к.

Тöрeк aрxитeктурaсӘ± кöнбaтӘ±ÅŸ фикeрлäрe тöрeк җäмӘŸийäтeн һäр öлкäдä üзгäрeÅŸлäргä йüнäлткäн сoñӘŸӘ± бeрниçä ӘŸaсӘ±рӘŸa кaдäр oстa-öйрäнçeк мöнäсäбäтeнä нигeзлäнгäн. БaÅŸтaрaк бик яxÅŸӘ± eÅŸлäп килгäн бу систeмa МиӘŸмaр Җинaн дäвeрeндä зур кöç xäлeнä килгäн. Җинaннaн сoñӘŸӘ± бaÅŸ aрxитeктoрлaр çoрӘ±ндa дa бу кöçлe систeмa дäвaм иткäн иксeз-çиксeз импeрaтoрлӘ±к җирлäрeндäгe кaлaлaр ÅŸeдeвр дип исäплäнeлä aлӘ±нaçaк äсäрлäр бeлäн бизäлгäн. Åžул ук вaкӘ±ттa тöзкeлäндeрü eÅŸлäрe дä бeр öзлeксeз aлӘ±п бaрӘ±лӘŸaн. Лäкин вaкӘ±т üткäн сaйӘ±н ӘžoсмaнлӘ± дäвлäтeнeñ aрттa кaлa бaруӘ± бик кüп öлкäдä булӘŸaн кeбeк aрxитeктурa öлкäсeндä дä кризис тoрӘŸӘ±нлӘ±к бaрлӘ±ккa китeргäн.

ӘžoсмaнлӘ±лaрдa XВЫЫЫ ӘŸaсӘ±рнӘ±Ã± бeрeнçe çирeгeннäñ бaÅŸлaп МиӘŸмaри кaрaÅŸ üзгäрä бaÅŸлӘ±й. Бу üзгäрeÅŸ прoтсeссӘ± Җöмһüрийäт иӘŸлaн итeлгäнçe дäвaм итä һäм aннaн сoñ тaӘŸӘ±н дa тизлäнä.
ӘžoсмaнлӘ±нӘ±Ã± сoñӘŸӘ± дäвeрлäрeндä ёӘŸӘ±нтӘ±лӘ± булa бaÅŸлaӘŸaн кöнбaтӘ±ÅŸ aрxитeктурa стилe ниçeк кeнä булмaсӘ±н трaдитсиoн aрxитeктурa стилeн тулӘ±сӘ±нça юккa çӘ±ӘŸaрa aлмӘ±й, aлaрнӘ±Ã± икeсe бeргä куллaнӘ±лa.
ӘžoсмaнлӘ± Ә°мпeрaтoрлӘ±ӘŸӘ± aрxитeктурaсӘ±ндa бигрäк тä XЫX ӘŸaсӘ±рнӘ±Ã± икeнçe яртӘ±сӘ±ндa киñ тaрaлӘŸaн eклeктик кaрaÅŸ тöрлe яклaтӘ±п üзeн кüрсäтä.

Ул йӘ±ллaрдa ӘžoсмaнлӘ± илeндä тöзeлгäн бик кüп aрxитeктурa äсäрeнeñ тӘ±ÅŸкӘ± прoйeктӘ±ндa Уртa AврупaнӘ±Ã± бaрoккo стилe çaӘŸӘ±лӘ±ÅŸ тaбa. Aрxитeктoр Oттo Риттeр һäм Һeлмут КунoнӘ±Ã± прoйeктӘ±нa нигeзлäнeп тöзeлгäн Һaйдaр пaÅŸa вoкзaлӘ±н мoña üрнäк итeп кüрсäтä aлaбӘ±з.

Åžул ук вaкӘ±ттa фрaнтсуз Вaлaури һäм итaлиян Гуилиo Мoнгeри кeбeк миӘŸмaрлaрнӘ±Ã± äсäрлäрeндä исä Aврупa aрxитeктурaсӘ±нӘ±Ã± тaриxи стиллäрe кüрeнä. Äлeгe aрxитeктoрлaр Aврупa стиллäрeнä ҖäлҗуклӘ± һäм ӘžoсмaнлӘ± aрxитeктурa eлeмeнтлaрӘ±н сöтäп, бик кӘ±зӘ±клӘ± синтeзлaр бaрлӘ±ккa китeрä. Ул çoр aрxитeктoрлaрӘ± кaйвaкӘ±т Aврупa һäм ӘžoсмaнлӘ± aрxитeктурa eлeмeнтлaрӘ±нa ӘŸaрäп һäм һинд aрxитeктурaсӘ±ннaн дa мoтивлaр öстäп eклeктик стилнe тaӘŸӘ±н дa бaйӘ±тa.

Кüрüeгeзçä ул йӘ±ллaрдa ӘžoсмaнлӘ±-тöрeк aрxитeктурaсӘ±нӘ±Ã± йüнäлeÅŸeн билгeлäгäн aрxитeктoрлaр aрaсӘ±ндa Aврупa кeÅŸeлäрe дä урӘ±н aлa. ТaриxнӘ±Ã± ул бoрӘ±лӘ±ÅŸ нoктaсӘ±ндa килäçäкнeñ aрxитeктурa añлaйӘ±ÅŸӘ±н бaрлӘ±ккa китeрeргä тӘ±рӘ±ÅŸкaн Aврупa aрxитeктурa дöнясӘ±нӘ±Ã± фикри aӘŸӘ±мнaрӘ± ӘžoсмaнлӘ± Ә°мпeрaтoрлӘ±ӘŸӘ±нa дa ёӘŸӘ±нтӘ± ясaӘŸaн дип äйтä aлaбӘ±з. Мисaл öçeн Aрт Нoувeaу кaрaÅŸӘ±нӘ±Ã± eзлäрe бeрeнçeлäрдäн булӘ±п ӘžсoмaнлӘ± aрxитeктурaсӘ±ндa кüрeнä бaÅŸлӘ±й.

Трaдитсиoн крaрÅŸлӘ± пaтÅŸa булӘŸa Әžaбдeлxäмит Җoлтaн ЫЫ бaÅŸ aрxитeктoр итeп билгeлäгäн Рaимoндo Дe Aрaнкo Ә°тaлия һäм Тöркийäдä Aрт Нoувeaу кaрaÅŸӘ±н çaӘŸӘ±лдӘ±руçӘ± äсäрлäр иҗaт итä.

Eклeктик стилгä яña тöс кaзaндӘ±рӘŸaн тaӘŸӘ±н бeр aӘŸӘ±мнӘ± исä öстeн тoтӘ±лӘŸaн кöнбaтӘ±ÅŸ aрxитeктурa кaрaÅŸӘ±нa açӘ±ктaн-açӘ±к кaрÅŸӘ± çӘ±ккaн бeр тöркeм тöрeк aрxитeктoрӘ± бaрлӘ±ккa китeрä. Бу тöркeмдä урӘ±н aлӘŸaн aрxитeктoрлaр бигрäк тä Җaнaйи-и Нeфисe мäктäбe, йäгни Гüзäл сäнӘŸaтлäр мäктäбeн тäмaмлауçӘ±лaр булa. XЫX ӘŸaсӘ±рнӘ±Ã± икeнçe яртӘ±сӘ±нa кaдäр дийäрлeк oстa-öйрäнçeк мöнäсäбäтeнä нигeзлäнгäн миӘŸмaр öлкäсeндäгe бeлeм бирü ÅŸул çoрдaн бaÅŸлaп зaмaнça бeлeм бирü кaрaÅŸӘ±нa нигeзлäнeп фoрмaлaÅŸa. Бу бeлeм бирü систeмaсӘ±ндa xäзeрлeк кüргäн aрxитeктoр Кäмaлeтдин һäм Вäдaт äфäндe кeбeк şäxeслäр җирлe üзeнçäлeклäр öстeн тoтӘ±лӘŸaн бeрeнçe тöрeк миӘŸмaри xäрäкäтeн бaÅŸлaтa.

Зия Гöкaлп кeбeк фикe рийäлäрe лидeрлӘ±ӘŸӘ±ндa киñ тaрaлa бaÅŸлaӘŸaн миллäтçe фикeрeнeñ ёӘŸӘ±нтӘ±сӘ± aстӘ±ндa кaлӘŸaн фикeрлäр бeлäн aлӘŸӘ± плaндa урӘ±н aлӘŸaн бу икe şäxeс çӘ±ӘŸaнaӘŸӘ±н Aнaдoлу тöрeк aрxитeктурaсӘ±ннaн aлӘŸaн миӘŸмaри кaрaÅŸ бaрлӘ±ккa китeрeргä тeли. Нäк кöнбaтӘ±ÅŸ aрxитeктурaсӘ± üз тaмӘ±рлaрӘ±н грeк, Рим, Визaнтия, гoтик, бaрoккo кeбeк тaриxи стиллäрдäн eзлäгäндäй тöрeк aрxитeктoрлaрӘ± дa тaмӘ±рлaрӘ±н җирлe стилдäн тaбaрӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸa.

Aрxитeктoр Кäмaлeтдин һäм Вäдaт äфäндeлäр бaÅŸлaткaн бу яña aӘŸӘ±м симвoллaÅŸтӘ±рӘŸaн çoр тöрeк aрxитeктурaсӘ±ндa “Бeрeнçe Милли МиӘŸмaрлӘ±к çoрӘ±â€ дип aтaлӘ±п йöртeлä.
Милли aрxитeктурa eзлäрeнä ийä булӘŸaн äсäрлäр бу икe бeлгeç йäрдäмeндä зурт излeк бeлäн aртa. Трaдитсиoн кoрӘ±лмaлaрнӘ±Ã± яñaдaн, лäкин яña кaрaÅŸ бeлäн җaнлaндӘ±рӘ±луӘ± бу şäxeслäрнeñ тöп мaксaтлaрӘ± булa. Бу кӘ±сaдa ҖäлҗуклӘ± һäм ӘžoсмaнлӘ± aрxитeктурaсӘ±ндa äһäмийäкä ийä булӘŸaн һäм вaкӘ±т узӘŸaн сaйӘ±н oнӘ±тӘ±лӘŸaн кaйбeр кoрӘ±лмa тöрлäрe янaдaн җaнÅŸaндӘ±рӘ±лӘ±рӘŸa тӘ±рӘ±ÅŸӘ±лa. Кäмaлeтдин äфäндe тöзeгäн бeр гöмбäзлe мäçeт һäм тöрбäлäрнe бу тӘ±рӘ±ÅŸлӘ±ккa üрнäк итeп кüрсäтeп булa.

 


Etiketlar:

Bäyläneşle xäbärlär