“Bäysez däwlätläreneñ tözelüen çın küñeldän telilär”

“Törek wä tatar dönyasında” tapşıruı. 31.05.2017

“Bäysez däwlätläreneñ tözelüen çın küñeldän telilär”

Törek wä tatar dönyasında - 247

“Üz bäysez däwlätläreneñ yañadan tözelüen çın küñeldän telilär”

Uzğan yazmabızda İkençe Bötendönya suğışı waqıtında Germaniyadağı tatar-başqort äsirläre turında, alarnıñ açı yazmışı, ğibrätle yäşäyeşläre xaqında süz alıp barğan idek. Suğış waqıtında tatar-başqort äsirläre belän şäxsän küreşep söyläşkän häm alarnıñ zur öleşeneñ azat itelüenä üz öleşen kertkän kürenekle ğalim-millättäşebez märxüm Äxmät Timerneñ yazmaların häm suğış yılların yäşägän tanılğan cämäğät êşleklese, yazuçı häm jurnalist, Bötendönya tatar ligasınıñ berençe qoruçı başlığı, märxüm Ali Aqışnıñ fikerlären citkergän idek.

 

Bügenge yazmabızda, temanı däwam itterep, yazuçı häm ğalim, 70 nçe yıllarda ingliz, urıs häm törek tellärendä dönya kürgän häm sovet-urıs xakimiyäteneñ tatar xalqına qarşı alıp barğan çın säyäsäten täfsilläp añlatıp birgän "Sovet Tatarstanı" isemle kitap avtorı, êlekke tatar äsire Tamurbäk Däwlätşinnıñ qızı Qamilä Däwlätşin-Lindernıñ "İkençe Bötendönya suğışında törki tatar sovet äsirläreneñ alman xärbi säyäsäte, turançılıq häm törek tışqı säyäsäte arasındağı yazmışları turındağı açıqlawların täq’dim itäbez.

Germaniyädä yäşäwçe yäş’ ğalimä, Törkiyä häm Yaqın Könçığış tarixı belgeçe, fännär doktorı Qamilä Däwlätşin-Linder İkençe Bötendönya suğışında sovet xärbi äsirläreneñ bik qurqınıç awırlıqlarğa duçar buluına basım yasap, bolay di:

        "Bik qısqa waqıt eçendä almannarnıñ qulına eläkkän sovet ğaskäriye sanı ğayät küp bula. Germaniya särğaskärlekneñ 1941 nçe yılnıñ 6 nçı avgust könne açıqlağan äsir sanı - 895 meñ bula, …

… 22 nçe avgustta isä - 1 million 250 meñgä citkän bula. 1941 nçe yılnıñ azağına qadär alman lagerlarında totılğan sovet xärbi äsirläre - yaqınça 3 million 300 meñ bula. Suğış betep kilgändä cämğise 5 million 700 meñ bula häm bu äsirlärneñ yaqınça 3 million 300 meñe häläq bula."

        Ber yaqtan, propagandağa bäyle säbäplär arqasında, ikençe yaqtan da, urıs töbägenä soñğaraq almannarnı urnaştıru öçen biredä yäşäwçe xalıqnı kimetergä uylağannarı öçen sovet xärbi äsirlärenä bik naçar möğamälä kürsätelüenä basım yasawçı Qamilä Däwlätşin-Linder süzen däwam itep, bolay di:

        "Ämma 41 nçe yılnıñ sentâbr ayında sovet xärbi äsirlärenä qarata möğamälä mäs'äläsendä töşençälär üzgärä başlıy. Sovet xärbi äsirlären Germaniyada eşçe köçlär bularaq qullanırğa uylıylar. Almannar yağında suğışunı üz teläkläre belän qabul itkän äsirlärneñ azat itelüe dä küzdä totıla.

        Törle xalıqlardan torğan Sovet armiyäse ğaskäriläreneñ etnik berläşemeneñ almannar yasağan xisaplarda häm beräm-beräm äsir törkemnärenä kürsätelgän möğamälädä möhim rol uynawı - äsirlärneñ şäxsi, individual yazmışları cähätennän bu mäs'älädä bilgeläwçe ähämiyätkä iyä bula."

        İkençe Bötendönya suğışı waqıtında çit illärdä, bigräk tä Törkiyädä yäşäwçe möhacirlär tatar-başqort äsirläre belän yaqınnan qızıqsına başlıy. Qamilä Däwlätşin-Linder bu mäs'älädä qızıqlı mäğlümatlär belän urtaqlaşa:

        "Alman-sovet suğışı başlanğannan qısqa ber waqıttan soñ Awrupa illärendä yäşägän çığışı belän türk bulğan möhacirlär bulsın, Törkiyädä urnaşqan türk xalıqlarınnan beräwlär bulsın törek räsmi organnarı östendä tä'sirle bulıp, Germaniya organnarı belän elemtägä kerep, äsir lagerlarında bulğan ildäşläre belän qızıqsına. Monıñ artında, älbättä, Germaniya yärdäme belän törki xalıqlarnıñ watannarın sovet häm urıs xakimiyätennän qotqaraçaq häm bäysez däwlätlär qoraçaq oyışmalarnı tözü töşençäse dä yata. Fäqät bar närsädän elek insani, humanitar yaqtan zur rol uynıy."

        Germaniyädän fännär doktorı Qamilä Däwlätşin-Linder biredä törle maqsatları häm yünäleşläre belän turançılıqnıñ yäisä pantürkizmnıñ belenüenä işarä itep, qayberäwlärneñ Qıtay çigennän Anadoluğa qadär cäyelgän zur däwlätneñ xıyalın qorğan bulsa, qayberäwlärneñ isä moña barı tik ber ük mädäniyätkä häm telgä iyä böten türk xalıqlarınıñ mädäni cähättän berläşüe küzlegennän çığıp qarawın assızıqlap äytep uza:

        "Küpçelege - mädäni häm töşençä, fiker nigezendä türk berlegen oyıştırırğa telägän tördäge turançı bula. Törkiyädä yäşilär häm zur öleşe yaña watannarın üz itkän bula, läkin eçlärendä, küñellärendä härwaqıt elekke watannarınıñ sovetlardan yä dä urıs xakimiyätennän qotılıp, üz yazmışın üze bilgeli alğan çaqta anda qaytu ömete bula."

        "Törkiyädä yäşägän küp sanda möhacir suğışnıñ berençe atnalarında Germaniya tışqı eşlär ministrlığı belän yäisä Germaniyanıñ çit illärdäge ofisları, bigräk tä Törkiyädägelär belän elemtä urnaştıra. Sovet xakimiyäte astındağı watannarınıñ yazmışına iğtibarnı yünältälär, Germaniyanıñ Sovetlar Berlegenä açqan suğışnıñ yaña häm aşığıç säyäsi şartlarnı tudıruın ömet itülären belderep, monıñ öçen Germaniyanıñ yärdämçe buluın telilär.

Läkin İkençe Bötendönya suğışı waqıtında üz maqsatları öçen german xökümätennän faydalanırğa tırışqan möhacirlär öçen qatği räweştä natsional-sotsialist xezmättäşlekçeläre dip äytmäskä kiräk. Alar watannarınıñ sovetlaştırıluına qarşı suğışa häm sovetlarnıñ ciñüe arqasında watannarın yuğalta, alar böten närsäne äle kiçä genä bulğan kebek xäterli, kire qaytu häm, älbättä, şäxsi säyäsi köç häm yoğıntı ömetläre -alarğa çınlıqçı bulıp kürenä. Türk xalıqlarınıñ üz bäysez däwlätläreneñ yañadan tözelüen çın küñeldän telilär."

Xoquq professorı, êlekke tatar äsire Tamurbek Däwlätşinnıñ qızı ğalimä Qamilä Däwlätşin-Lindernıñ açıqlawların TAWIŞ uynatqıçınnan tıñlıy alasız.



Bäyläneşle xäbärlär