Törkiyä - Hindıstan mönäsäbätläre

Törkiyä häm Awraziya 24

Törkiyä - Hindıstan mönäsäbätläre

Törkiyä Cömhüriyäte ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan may ayında tığız diplomatiya xäräkäten alıp bardı. Bu xäräkätneñ möhim tuqtalışlarınnan berse dä Hindıstanğa säfär buldı. Tapşıruıbıznıñ bügenge çığarılışında Ärdoğannıñ Hindıstan säfärenä häm ike il arasındağı mönäsäbätlärgä tuqtalıp uzarbız.

Atatörek universitetınıñ xalıqara mönäsäbätlär bülege tikşerenüçese Cämil Doğaç İpäkneñ mäs’älä belän bäyle añlatmasın täqdim itäbez:

Törkiyä belän Hindıstan arasındağı mönäsäbätlärneñ üsterelüe Törkiyäneñ tışqı säyäsätendä möhim kön tärtibe matdäse bulıp tora. Ärdoğan Hindıstanğa yasağan säfär törek tışqı säyäsäte cähatennän bik möhim. Ärdoğannıñ Hindıstanğa Millätçe xäräkät partiyase xalıq ışanıçlıları belän bergä baruı da ähämiyätle neçkälek. Bu neçkälek Ärdoğan yaña çorda alıp baraçaq êçke häm tışqı säyäsät mäs’äläsendä işarät bularaq kürelä alına.

Hindıstanda 1 milliardtan küp keşe yäşi. Hind okeanı belän yuıla. Ğaräp dönyası belän Malay dönyası arasındağı kiçü urınında urnaşqan. Bay etnik qorılışı êçendä möselmannar da bar. 7 töbäk häm 28 federaśiya belän citäkläwçe ildä 22 törle teldä söyläşälär. Küp mädäniyätle häm küp tele bulğan Hindıstan beläñ Törkiyäneñ mönäsäbätläre êlekkelärgä barıp totaşa. Xäzerge waqıtta Hindıstanda yaqınça 30 million tiräse çığışı belän törki bulğan keşe kön kürä.

Hindıstan citdi satıp alu köçenä iyä bulğan 200-300 million qullanuçı yäşägän, totrıqlı makro iqtisadi qorılışqa iyä bazar bulıp tora. Törkiyä belän Hindıstan arasında säwdä külämendä artış bar. Läkin ike ilneñ säwdäse cähatennän küz salğanda citeşsezlekläre bulğan taraf – Törkiyä. Hindıstan üseş tizlegen däwam ittersä, 2030nçı yılda dönyanıñ iñ zur ikençe iqtisadi köçe bulaçaq. Törkiyä Hindıstan öçen Awrupa häm Yaqın Könçığışqa çığu cähatennän möhim partner bula ala. İke il arasındağı säwdä küläme yaqınça 6 milliard yarım dollar. Bu san citärle tügel. Qısqa möddättä 10 milliard dollar däräcäsenä çığu faydalı bulır. Bu yuldağı iradäne här ike ildä dä kürä alabız.

Hindıstanda xäzerge waqıtta tamğaxanä salımnarı bik yuğarı. Hindıstan liberal’läşü yulında yasalğan barlıq adımnarğa qaramastan yuğarı tamğaxanä salımnarı belän cirle sänägät’ne saqlarğa tırışa. İke il bankçılık sistemaları arasında älegä bernindi xezmättäşlek yuq. Törek banklarınnan alınğan ışandıru xatları qabul itelmi. Aradaşçı banklar belän başqarıluçı säwdä ölkäsendäge êşlär bik qıybat. Hindıstan banklarınnan kilüçe akkredativlarda küp neçkäleklär bar häm êşçänlek waqıtları bik ozın. İqtisadi mönäsäbätlärneñ üsüe öçen bu qıyınlıqlarnıñ çişelüe zarur.

Hindıstanda ayıruça säyäsättä artuçı İslamofobiya cämğiyät’lär arasında tirän yaralar aça ala. Bu xosusta iğtibarlı bulırğa kiräk. Törkiyä ilbaşınıñ säfäre belän Törkiyä-Hindıstan mönäsäbätläre tiz üseş barışına keräçäk. Ayıruça bu säfär qayber uñay täraqqıyätlärne kiterep çığara ala. Hindıstan belän Paqıstan arasında yaña dialog nigezlärenä mömlinlek tudıra ala. Hindıstan-Qıtay mönäsäbätlärenä öleş kertä ala. Kaşmir mäs’äläseneñ başta kontrol’ astında totıluına, soñınnan da çişeleş yulına qawıştırıluına yärdämçe bula ala. Törkiyä AQŞ belän Rusiyäneñ Hindıstan küzätüendäge poziśiyalären tigezläwçe wazifanı başqara ala. Törkiyä bolarnı çınğa aşıra alaçaq potenśialğa iyä il. Hindıstandağı möselman xalıq sanı häm ütkändä Hindıstanda qorılğan törki däwlätlärennän qalğan êzlär Törkiyäneñ bu potenśialına köç östi. Östämä bularaq Törkiyä Hindıstan belän töziyäçäk barlıq kileşü häm partnerlıklar xosusında Paqıstan häm Äfğanstan tigezlegen saqlarğa tırışırğa tiyeş. Bu tigezlekkä iğtibarlı bulmasa, töbäktä Törkiyäneñ êlekke dusları bulğan bu ike il üpkäli ala.

Törkiyä häm Hindıstan arasında yuğarı däräcäle säfärlärneñ ike yılda ber, ike yaqlı bularaq çınğa aşırıluında fayda bar. Bu säfärlär barı tik yuğarı däräcädä genä tügel, ä barlıq däräcälärdä dä bulırğa tiyeş. Kübräk akademik belän almaşular bulu zarur, töşençä oyışmaları arasında mönäsäbätlär üsterelergä tiyeş. Bu qısada urtaq konferenśiyalarneñ ütkärelüe zarur. Näticä bularaq Hindıstan wazğiyäte, xalıq sanı, çığanaqları häm iqtisadı belän strategik il häm Törkiyä Hindıstan belän mönäsäbätlären här ölkädä üsterüne däwam itteräçäk.



Bäyläneşle xäbärlär