İstanbul perspektivası

Global' perspektiva 1

İstanbul perspektivası

Global' perspektiva 01

GLOBAL' PERSPEKTİVA

 

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

 

Yazu - yazuçı belän uquçı, tıñlawçı arasındağı säfärder. Älege säfärdä duslıq, xörmät häm ışanıç zur ähämiytkä iyä. Yazu öçen qıyulıq kiräk, üz –üzeñä ışanu zarur. Yazuçı närsä dä bulsa yazğanda üzeneñ barlıq täcribä –berekmälären qullana. Yazu ber yaqlı ğına tügel, ul üzara tä’sirläşü. Uquçınıñ ,tıñlawçınıñ fikerläre belän ike yaqlı urtaqlaşu ul.  Yazu – macara ul. Yazarğa kereşkändä anıñ niçek betäçägen dä tögäl genä äytep bulmıy. Yazğannan soñ da närsälär belän oçraşuın , nindi çağılışlar tudıraçağın da tögäl genä äytü mömkin tügel. 

 

Älege yazmabızda da şaqtıy temağa tuqtalırbız. Balkan, Yaqın Könçığış, Kavkaz,Afrika kön tärtibendä bulır. Fälästin, Qırım, Arakandağı moñ - zarlarğa urın birerbez.Awrupada balası tartıp alınğan ğailäneñ, Könbatışta çitläşterelgän ber qaçaqnıñ ,üzen yuğaltmaw öçen yul tabarğa tırışqan ber yegetneñ xikäyäsenä tuqtalırbız. Tele, dine, tän töse, rasası nindi genä bulmasın keşelek öçen borçılğan vöcdanlı insannarnı yärdamgä çaqırırbız. Çönki Könbatıştağı wäzğiyät’ bik borçuğa salırlıq.

Ämma Törkiyägä tağın da kübräk urın biräçäkbez. Törkiyäneñ problemalarına tügel, dönya problemaların Törkiyä häm  tapşıruıbız kön tärtibenä kiteräçäkbez. Küp waqıtta il kön tärtibenä buılıp ,global’ täräqqiyät’lärdän çittä qalabız. Başqa illärdäge waqiğalarnı belmägäç küpme yul aluıbıznı da kürä almıybız. Daimi räweştä il kön tärtibendäge mäs’älälär belän mäşğul’ bulu bezneñ keşelek häm küñel dönyabızdağı qimmätlärne kürüne totqarlıy.

 

Bügenge köndä dönyağa küz salğanda 3 töp problema belän oçraşabız. Bolar: ğadelsezlek, urtaqlaşa almaw häm törle mädäniyatlar belän bergä yäşi almaw. Keşelekneñ böten därtläre , problemaları bu 3 problema belän bäyle. Keşelekneñ bu 3 töp problemanı çişü öçen täcribäse barmı soñ ? Härkemne ğadellekkä çaqıruçı ,aç kürşesen uylawçı, telenä, dinenä häm rasasına qaramıyça  härkemgä qarata yaxşı möğalämädä bulu tradiśiyäse.

Ğadälät, urtaqlaşu ,plyuralizm cähätennän härxäldä Könbatış śivilizaśiyäsennän ala torğan yul çikle. Bezgä bu mäs’älälärdä üz śivilizaśiyäbez tağın da kübräk yul kürsäter.

Bu cähättän çığıp qarağanda 100 yıl êlekkegä qadär İstanbulnıñ keşelek cähätennän bälki dä iñ global’ urınnardan berse buluın äytergä mömkin.Nindi dä bulsa töşençä, ağım, ideologiya ,añlayış şäxeslär üzläre genä yäşägän awıl cirlärendä yäisä keçkenä urınnarda tügel, ayırmalılıqlar bergä yäşägän urınnarda tağın da zur ähämiyätkä iyä bulır. Çönki bu töşençälär ayırmalılıqlar şartlarında üzlären tağın da nığıtu potenśialına iyä. Bu bäyläneştä Mäşrutiyät däwere häm annan êlek İstanbul yaqın tarixta ber-bersennän bik üzgä töşençälär bergä yäşi alğan häm bu töşençälär üzlären bik ciñel räweştä belderä alğan urın ide. İstanbul imperatorlıqnıñ möselman häm möselman bulmağannarnıñ barlıq êlementları bergä urın alğan urın. Bu üzençälege belän İstanbulnıñ bügenge problemalarnı tağın da centekle räweştä bäxäsläşä alınğan berekmägä iyä buluın äytergä mömkin.

 

20 nçe ğasırda Törkiyä zıyalılarına Könbatış śivilizaśiyäse şaqtıy yoğıntı yasadı. Tağın da yaqın däwerlärdä isä Misır, İran, Paqıstandağı töşençä xäräkätläre dä täêsir itte. Könbatıştağı häm Könçığıştağı täräqqiyät’’lärne küzätep baru ,törle fiker bäyäläwlären belü dä qazanıştır.

Fäqät’ bu illärdäge täräqqiyät’lärne küzätep barğan törkiyäle intellektuallarnıñ yaqın däwerdä ayırmalılıqlar kiñ mäğ’nädä yäşängän häm bu säbäple iñ kiñ töşençä tiränlege kürenä alaçaq İstanbulnı häm andağı bäxäslärne citarlek däräcädä analizlawın äytep bulmıy. Cömhüriyät däwere belän İstanbul östenä yabılğan şäl qızğanıç äle haman da alıp taşlanmadı. 

Yuğisä bügenge köndä dönyanıñ keşelär rasasına ,dinenä qaramıyça irekle räweştä yäşi alğan, çitläşterelmägän ,başqa cirlärdä yäşäwçelärneñ problemaları belän qızıqsınğan niçä şähäre bar ikän soñ? Bu säbäple bügenge köndäge problemalarnı çişü öçen İstanbul berekmäse iñ turı kilüçe täcribä. Bu berekmä barlıq problemalarğa yul kürsätüçe diñgez mayağı kebek.

Könçığış häm Könbatışnıñ berekmäsenä  iyä bulğan İstanbul bügenge köndäge problemalarnı çişü öçen bezgä yul kürsätergä mömkin. Ämma bez da zur külämdä bu berekmädän çitläşkän wäzğiyätt’tä. Qabat aña kire qaytıp ul yuldan yörergä moxtacbız. Älege tapşıru isä bu säyäxät öçen. Ber yaqtan bay berekmäne öyränü , ikençe yaqtan anıñ yaqtılığında global’ problemalarğa çişeleş tabu öçen.

 

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı.

 



Bäyläneşle xäbärlär