Äbrar Kärimullin: “Qitğalar (qıytğalar) totaşqan cirdä”

Töreklär häm tatarlar: urtaq qıymmätlär 42

Äbrar Kärimullin: “Qitğalar (qıytğalar) totaşqan cirdä”

80nçe yıllarda Törkiyägä yasağan säyäxätlären añlatqan “Qitğalar totaşqan cirdä” isemle kitabı belän Äbrar Kärimullin

  1980nçe yıllar başında çit illär belän bağlanışlarnı qabat tergezü mömkinlege açılğaç,bik küp tatar ğalimnäre,zıyalıları İstanbul şähärenä yul ala.Çönki Qazan tatarları öçen İstanbul ul-küp möhacirlärne üzenä sıyındırğan,belem-mäğ’rifät  uçağı sanalğan,niçä ğasırlıq tarixı bulğan in unikal’ şähärlärneñ berse.Bez üz xezmätebezdä kürenekle ike tatar ğalime Äbrar Kärimullin häm Yah’ya Abdullinnıñ 80nçe yıllar axırında Törkiyägä bulğan säyäxätlären çağıldırğan “Qıytğalar totaşqan cirdä” isemle mäqaläsenä tuqtalırğa buldıq.Mäqalädä Äbrar Kärimullin İstanbul şähäre turında bay häm qızıqlı mäğ’lümat birä.İñ êlek avtor töreklär belän tatarlar arasındağı ädäbi häm mädäni bäyläneşlärne kürsätä.Basma kitap barlıqqa kilgäç,İstanbulda basılğan kitaplarnıñ tatarlar arasında kiñ taraluına, ä inde Qazan kitaplarınıñ Törkiyädä uqıluına iğ’tibar itep yaza. Şul çorda Qazanda törek ädipläreneñ äsärläre basıla.

   Äbrar Kärimullinnıñ İstanbulğa kilüeneñ säbäbe - Törkiyäneñ soŝiyal’  häm iq’disadi tarixına bağışlanğan 5nçe Xalıqara Fänni kongress êşendä qatnaşu.Bu kongressta törle illärdän yöz illeläp ğalim qatnaşa.Avtor qısqaça ğına kongressnıñ êçtälege belän tanıştırğannan soñ,İstanbul şähäre belän uquçını tanıştıruın däwam itä.Ğalimnärne şähär buyınça êkskurŝiyälärgä yörtälär.Şähär xaqında mäğ’lümat birü belän bergä,avtor üz kiçereşlären,şähärgä mönäsäbäten dä belderep bara.

  Äbrar Kärimullin Bosfor buğazınıñ ber yarınnan ikençe yarına taşlanğan asılmalı küpergä soqlana häm anıñ tözelü tarixı turında beraz mäğ’lümat birep kitä.Törkiyäneñ Aziyädäge rayonnarı başlıça soñğı yıllarda tözelgänlegen kürsätüçe zamança itep böten uñaylıqları belän salınğan yortlarına häm kiñ uramnarğa iğ’tibar itä.

   Diñgezdän qarağanda,İstanbul toraq yortlar,ofislar,küplägän mäçetlär,alarnıñ gömbäzläre häm ozın manaraları balän qarşı ala.Yortları küp oçraqta yäşellekkä kümelgän.Mondıy matur küreneşkä avtor,älbättä,bik soqlana.Başqa il ğalimnäre dä şähär belän soqlanuın yäşerä almıylar.

   Ğalimnärne Törkiyä institutına alıp baralar.Monda avtor N.F.Katanovnıñ bay kitapxanäse häm qul’yazmalar fondı belän qızıqsına.Şulay uq İstanbulda tatar xalqınıñ tarixına häm mädäniyätenä qağılışlı xezmätlärneñ berniçä urında barlığın belä.

  Universitetlar belän ğalimnärne Türkolog Osman Sertkaya tanıştıra.Avtor İstanbul universitetınıñ tarixi,ildä totqan urını turında yaza.İstanbul universitetında tatarlardan çıqqan,Törkiyädä,Germaniyädä uqığan,küp köçen quyğan Yusuf Balasağunlınıñ “Qotadğu biliğ” xezmäten tikşerügä bağışlanğan ğalim-türkolog Räşit Räxmäti-Aratnıñ bülmäse urnaştırılğan.Universitet ğalimnäre anıñ turında zur ixtiram belän iskä alalar.

   Başqa yäzuçılar kebek ük Ä.Kärimullin da İstanbulnıñ mäçetlären çitlätep uza almıy.Soqlanıp Aya Sufiya muziyı,Yaña mäçet,Soltan Fatix mäçete,Söläymaniya mäçete,Soltan Bayazit mäçeten iskä ala.Topqapı sarayınıñ tözeleşenä häm tarixına ayıruça iğ’tibar itä.

   Yazuçı İstanbulnı şähären “Törkiyäneñ közgese” dip atıy.Anda üseş alğan promışlennost’  tarmaqların sanap uza.Avtor şähärdä kibetlärneñ küp buluına da iğ’tibar itä.Bu-xalıqnıñ yaxşı tormışta yäşäweneñ ber kürsätkeçe,di ul.Avtor şulay uq mondağı xezmät kürsätü sıyfatın häm törek rizıqların da maqtıy.Läkin,şähärne bötenläy idiyal kürsätüdän qurqıp,Törkiyä xalqınıñ kübeseneñ êş xaqı tübän buluı,tormışların awırlıq belän alıp baruları turında da äytä.Monı ul ilneñ bik tiz templar belän üsüwe häm mondıy templar,älbättä,soŝiyal’ tigezsezlek tudıruı belän añlatırğa tırışa.Törkiyäneñ tağın ber problemasın atıy.Ul-êşsezlek probleması.Monıñ säbäbe krest’yannarnıñ küpläp awıllarnı taşlap şähärgä küçep kitüläre belän añlatıla.Läkin törle problemalarğa da qaramastan,şähär alğa bara,fän-texnika qazanışlarınıñ yaña ürlären yaularğa tırışa,dip yaza avtor üzeneñ xezmätendä.

   Kürengänçä,avtor Törkiyäneñ kiläçäge  yaqtı buluına ışana häm anıñ êzlänülärendä,yaña ürlär yaulauda xäyerle yullar teli.

Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı

Çığanaqlar:

1) Ä.Kärimullin.Qıytğalar totaşqan cirdä./Ä.Kärimullin.Yazmış,yazmış…-Qazan:Tatar.kit.näşr.,1996.

2) A.İ.Xisametdinova.Tatar prozasında İstanbul obrazı.Qazan.2008.

 
 
 
 


Bäyläneşle xäbärlär