ایبراهیم کالین: نامیک کمال، آیدینلانما و موسلمان دونیانین گله‌جگی

گئج-دؤور عثمانلی اینتللکتی و یازیچی‌سی اولان نامیک کمالین آیدینلانما دوشونجه‌سیله قوردوغو تنقیدی باغلانتی، عنعنه و معاصیرلیک ایله بیرلیکده ایسلام و غرب توپلوملاری‌نین اؤزلرینه خاص دینامیک‌لرینی آنلاماق باخیمین‌دان اهمیت‌لی‌دیر

ایبراهیم کالین: نامیک کمال، آیدینلانما و موسلمان دونیانین گله‌جگی

تورکیه پرزیدنت سؤزچوسو ایبراهیم کالین‌ین دیلی صاباحدا یایینلانان 31.03.2018-جی ایل تاریخ‌لی مقاله‌سی‌نین تورکجه ترجومه‌سی‌دیر.

نامیک کمال، آیدینلانما و موسلمان دونیانین گله‌جگی

گئج-دؤور عثمانلی اینتللکتی و یازیچی‌سی اولان نامیک کمالین آیدینلانما دوشونجه‌سیله قوردوغو تنقیدی باغلانتی، عنعنه و معاصیرلیک ایله بیرلیکده ایسلام و غرب توپلوملاری‌نین اؤزلرینه خاص دینامیک‌لرینی آنلاماق باخیمین‌دان اهمیت‌لی‌دیر.

آیدینلانما اوزرینه ائدیلن دارتیشما‌لار، ایسلام، مودرنیته و عنعنه حاقّینداکی گونجل مسئله‌لر اطرافیندا دؤنوب دورمایا داوام ائدیر. 19. یوز ایل موسلومان عالیملری‌نین و آیدین‌لاری‌نین، باتی مودرنیته‌سینده یئنیجه ظهور ائدن روح حالیندن خبرسیز اولدوق‌لاری و یا بو یئنی دویغو دورومونو آنلامادیق‌لاری ادعاسی یانلیشدیر. قارشی قارشییا قالدیق‌لاری شئیین نه اولدوغونو چوخ یاخجی بیلیرلردی، بونا قارشی تنقیدی توتوم‌لار دا گئلیشدیردیلر و آیدینلانمایلا، بوگون هله ده اؤنمینی قورویان بیر شکیلده بیر ایرتیباط قوردولار.

اؤنده گلن بیر عثمانلی اینتللکتی و یازیچی‌سی اولان نامیک کمال (1840 - 1888)، عینیله بیر چوخ معاصیری کیمی، معاصیر آوروپا مدنیت‌لری‌نین ایچینده اولدوغو بو یئنی 'روحا قارشی تنقیدی و سئچیجی بیر یاناشما منیمسمیشدی. بیر طرف‌دن، غرب توپلوملارین یوکسه‌لن گوجونو قبول ائتمیش و بونو مومکون ائدن سببین نه اولدوغونو آنلاماغا چالیشمیشدی. آوروپا‌لی توپلوملار جیدی ایقتیصادی، سیاسی و نیظامی ایره‌لیلمه قید ائتمیش و بو دا اونلارا عثمانلی ایمپراتورلوغو و دونیانین گئری قالانینا قارشی بیر اوستونلوک تامین ائتمیشدی. کمال، ایمپراتورلوغو و موسلمان دونیانی، ایشغالچی اوردولارین شیدت‌لی سالدیریسین‌دان و ایشغالچی‌لیق مدنی آسیمیلاسیون‌دان خیلاص ائده‌جک یئنی بیر حرکت پلانی چاغیریشی ائتدی.

دیگر طرف‌دن ده، هر هانسی بیر اصلاحات و یئنی‌لنمه پروقرامی‌نین تملی اولا‌راق موسلمان میللت‌لرین دینی و مدنی دگرلری‌نین قورونماسینی گوج‌لو بیر شکیلده مدافعه ائتدی. ایمپراتورلوغا صادق ایدی و موجود سیاسی و ایقتیصادی سیستمه ایستیقامت‌لی ائتدیگی اصلاحات چاغیریشی ایمپراتورلوغو یوخ ائتمک اوچون دئییل، خیلاص اوچون حاضیرلانمیشدی. عقل، عقل، فردی آزادلیق، اجتماعی موقاویله، گوجلر آیری‌لیغی و قانونون اوستونلوغو آنلاییش‌لاری‌نین، عنعنوی ایسلامی تعلیم‌لر ایله اوزلاشماسی‌نین مومکون اولدوغو فیکریندئیدی. بئله بیر سنتز، موسلمان دونیانین سیاسی و روحانی لیدری اولا‌راق ایمپراتورلوغو قورومانین تک یولو ایدی.

کمال، آزادلیغی -یوکلوغوندا بیر دینه صاحب اولمانین بئله ادعا ائدیلمه‌یه‌جگی- بوتون اینسان‌لارین دوغوش‌دان صاحب اولدوغو بیر خصوصیت اولا‌راق گؤردو. نامیک کمال، "اینسان، آزادلیغا صاحب اولا‌راق دوغولموش‌دور و بو ایلاهی هدیه‌نی ایستیفاده ائتمه‌یه یازگی‌لی‌دیر،" دئیه‌رک، آزادلیغی ایلاهی یارادیلیش ایچریسینده تمللندیرمیشدیر. فردی، توپلوم و دولت داخیل اولماقلا باشقا‌لاری‌نین سالدیرقانلیغین‌دان قوروماسی اوچون قونوملاندیردیغی آزادلیق، عینی زاماندا اجتماعی اویوما دا ایمکان وئریر. آزادلیق اولما‌دان، هئچ بیر توپلوم باریش و عدالتی تاسیس ائده بیلمز. آنجاق، ایلاهی بیر هدیه اولا‌راق آزادلیق، اینسان‌لاری تانرییا یابانجیلاشدیرماز، عکسینه اونلاری یارا‌دانا داها دا یاخینلاشدیریر.

آزادلیق، تانرییا یا دا دینه قارشی ایستیفاده ائدیله‌جک پرومئتیئن بیر دوشونجه دئییل. آوروپا‌لی توپلوملار، آزادلیغی بئله دئنئییملمیش اولا بیلرلر. ولتر، روسو و دیگرلری ده بو یولدا ایره‌لیلمک مجبوریتینده قالمیش اولا بیلرلر، آنجاق بو یول، فرق‌لی بیر عقل، آزادلیق و فردی حقوق‌لار میراثینا صاحب اولان موسلمان جمعیت‌لرین سئیری اولا بیلمز. آیدینلانما، عقلین و آزادلیغین اهمیتینی خاطیرلاتماغا خیدمت ائده بیلر، اما موسلمان اؤلکه‌لر طرفین‌دن تامامیله اؤیکونه‌جک بیر مودئل اولا‌راق آلینا بیلمز. کمال و معاصیرلری، غربده میدانا گلدیگی فورماسییلا، سکولار و کؤک‌لرین‌دن قوپاریلمیش بیر عقل و آزادلیق آنلاییشینی خیال ائده بیلمزدی‌لر.

کمال، او اثنادا آوروپادا میدانا گلن بؤیوک سیاسی دییشیک‌لیک‌لرین ده فرقینده و بونا ایستینا‌دن، فرانسیز آنایاساجی‌لیغی‌نین (مشروطیت) عثمانلی ایمپراتورلوغونا گؤره یئنی‌دن اویغونلاشدیریلماسی چاغیریشی ائتدیلدی: "سیاسی حاق‌لاریمیزی ضمانت آلتینا آلا‌جاق و دولتی چؤکوش‌دن خیلاص ائده جک اولان واسطه، فرانسیزلارین ایداره شکلینی نومونه آلا‌راق تمللنه‌جک آنایاسال بیر نیظام‌دیر. "بونونلا بیرلیکده همن سونرا دا علاوه ائتدی:" دولت ایشلری‌نین ایداره‌سینی تبعه‌سی اولا‌راق باغلانتیلی اولدوغوموز عثمان عائله‌سینه دئورددیک. عثمانلی عائله‌سینی هر زامان ایستدیک. آنایاسال نیظامی هر زامان ایستدیک. "

کمال، دولت ایشلری‌نین داها یاخشی و داها وئریملی بیر شکیلده ایداره اولونماسی اوچون اصلاحات چاغیریشیندا اولارکن، یاخشی رهبرلیگین دینی تمل‌لری حاقیندا چوخ دقیق ایدی: "دولتیمیزین قلبی و حیات قایناغی شرعتدیر. ...

 

شرق خالق‌لاری‌نین دوشونجه و توتوم‌لاری بؤیوک اؤلچوده ایسلامی پرینسیپ‌لره دایاندیغین‌دان، اگر اؤلکه‌میزده فرانسیز قانون‌لارینی بیر بوتون اولا‌راق تطبیق ائتمک مجبوریتینده قالساق، یالنیز ایسلام میللتی دئییل، عینی زاماندا دیگر اینانج بیرلیک‌لری ده بون‌دان تامین اولمایا‌جاق‌لار. "موسلمان جمعیت‌لرین باشینا گلن فلاکت‌لرین، ایسلامی قانون‌لاری لاقید ائتدیک‌لری یاخود گؤرممزلیک‌دن گلدیک‌لری اوچون اولدوغونو سؤیله‌یردی. کمال اوچون بو، ساده بیر سوسیولوژ مسئله‌سی دئییل، تامامیله متافیزیک بیر وضعیت ایدی، چونکی "نئیین حقیقت، نئیین ساختا اولدوغونو آیریشدیریب، برّاقلاشدیراراق اورتایا چیخاریلان فلسفی تفککور دئییل، دین‌دن ایلهاملانیلمیش قانون‌لاردیر. اردم‌لی اخلاق، بعضی یازارلارین شخصی گؤروشون‌دن دئییل، ایلاهی اولانین اخلاقی و معنوی خصوصیت‌لرینی ائدینمک‌دن قایناق‌لانیر.

"کمال، موسلمان‌لاری، اؤز گه‌‌لیک‌لر و پاسیفیزملرینی قانونی حالا گتیرمک اوچون ایلاهی تقدیر آنلاییشینی ایستیفاده ائتدیک‌لری اوچون تنقید ائتدی. قدرجیلیگی رد ائتدی و موسلمان‌لاری، تانری‌نین کوللی ایراده‌سی ایله اینسانین جزعی ایراده‌سی آراسین‌داکی حساس تارازلیغی آنلاماغا چاغیردی. ایلکی، ایکینجی‌سینی اعتبارسیز ائتمز، چونکی عکس حالدا اینسان‌لار ائتدیک‌لری سئچیم‌لر و داورانیش‌لاری اوچون مسئول توتولمازلاردی. قدره ایمان، ایسلامین آیریلماز بیر حیسه‌سی‌دیر، آنجاق تانری‌نین اینسان‌لارا وئردیگی وظیفه‌دن گئری دایانیب قاچینماق اوچون بیر بهانه اولا‌راق ایستیفاده ائدیله بیلمز؛ یعنی عدالتی مدافعه و تانری‌نین هدیه‌لرینی اونا تشککور ائتمک اوچون ان یاخشی شکیلده ایستیفاده ائتمک. ایسلام دونیانی رد ائدن بیر دین دئییل، ماناستیر حیاتینی توصیه ائتمز، دونیانی فانی و موقتی اولا‌راق درک ائدر و آدامین تانرییا اولان سفرینده بیر تله اولا بیله‌جگینی سؤیله‌یر.

دونیا عینی زاماندا تانری‌نین بیر لوطفو، بؤیوک بیر اثری و کیمین دوغوم‌دان اؤلومه ایلاهی وظیفه‌سی داشیماق اوچون ان اویغون اولدوغونو گؤرمک اوچون وار اولموش بیر ایمتحان یئری‌دیر. دونیایا عایید ذؤوق‌لر اصلا اؤزو اعتباریله پیس یاخود گوناهکار اولا‌راق گؤرولمز. کایناتی آراش‌دیرماق، گؤزللیگین‌دن ذؤوق آلماق اینانجین بیر اوزانتی‌سی‌دیر و اینسان‌لاری تانرییا داها دا یاخینلاشدیرار - بو، دونیایا دوغرو شکیلده یاخینلاشما مسئله‌سی‌دیر، بئله‌جه اونا تسلیم اولماریق. ایشده موسلمان‌لار بئله‌سینه بیر آنلاییش سایه‌سینده، اورتا آسیا‌دان اندلوس‌ه اوزانان بؤیوک ایسلام مدنیتینی اینشا ائتمیش‌لر. بو مؤحتشم مدنی و مدنیت اینقیلاب‌لارینی مومکون قیلانین نه اولدوغونو خاطیرلاماق و باتیش‌لارینا نئیین یول آچدیغینی آنلاماق مجبوریتیندییک. بونا چاره ده چؤلده دئییل، ایچریده یاتماقدا‌دیر.

آیریجا کمالین، فرانسیز تاریخچی ارنست رنانین ایسلام و مدنیته سالدیری ائتمه‌سی‌نین آردین‌دان ائتدیگی ساووندوغو، آیدینلاتما-آوروپا مرکزجیلیگی‌نین بیر تنقیدی اولا‌راق دا اوخونا بیلر. رنانین سوربون‌دا او موباحیثه‌لی دانیشماغی ائتدیگی ایل اولان 1883-جو ایلده کمال طرفین‌دن یازیلان کیچیک بیر کیتابچادا، رنان، درین جهالتی و ایسلام تاریخینی قصداً چارپیتماسی سببیله هدف‌ده‌دیر. بو اثنادا جمال الدین افغانی ده رنانا بیر جواب یازمیش‌دیر، آنجاق اونون یازی‌سی‌نین تونو کمالینکیندن چوخ داها ایلیم‌لی‌دیر. کمال، رنانین تاریخی عیرقچی‌لیگینی و دوغماتیک پوزیتیویزمی رد ائدر و ایسلام مدنیت‌لری‌نین ریاضیات، فیزیک، آسترونومی، طیب و دیگر بیلیملردکی بؤیوک موفقیت‌لرینی خاطیرلا‌دیر.

کمال دینین، مدنیت و ترققی قارشی‌سیندا بیر مانعه اولدوغو ادعاسینی وار گوجو ایله رد ائدیر. عکسینه، ایسلام، تاریخ‌دکی ان مؤهتشم و ان قالیجی مدنیت‌لرین‌دن بیرینی یاراتمیش‌دیر و موسلمان‌لارین علم، تخنولوژی، ایقتیصاد، تحصیل، شهر اینکیشاف و یا دیگر ساحه‌لرده ایرلیلییش ائده بیلمیه‌جگینی ایفاده ائدن هئچ بیر شئی ایسلامدا موجود دئییل. کمال، موسلمان‌لارین اؤزلرینی سکولرلشدیرمدن و پروتستان رفورماسیون مدتین‌دن کئچمه‌دن ایلرله‌یه‌میه‌جکلری ادعاسینی دا رد ائتمیش‌دیر. ایسلام علیهداری آوروپا‌لی موتفککیرلره، ایسلام حاقیندا سهو فیکیرلر یایدیق‌لاری اوچون سالدیری ائتمیش و اونلارا بئله جواب وئرمیش‌دیر: "ایسپان‌لار گرنادانی آلدیق‌لاریندا، دین‌لرینی دییشدیرمه‌یه مجبور ائتمک اوچون اینسان‌لاری آتشه آتدی‌لار. بیز ایستانبولو آلساق ایسه، هر دینی جماعته اؤز دین‌لرینی راحتجا یاشاما و ایجرا ائتمه حاقینی وئردیک."

کمالین آیدینلانما ایله قوردوغو تنقیدی باغلانتی، بیر یاندا عنعنه و معاصیرلیگین دیگر طرفده ایسه ایسلام و غرب توپلوم‌لاری‌نین اینجه دینامیک‌لرینی آنلاماق باخیمین‌دان اهمیت‌لی‌دیر. کمالین یاشادیغی دؤوردن بو یانا آیدنلانما، گرک غربلی گرکسه غربلی اولمایان اینتللکتوال‌لار طرفین‌دن ائدیلن تنقیدلره معروض قالمیش‌دیر. بیر نوع آیدینلانما رومانتیزمیله داوام ائتمه‌یه ده احتیاج یوخدور. بونا گؤره، موسلمان دونیا اوچون، اؤزونو خاریجی دونیایا باغلانتیلاما‌دان آنجاق عینی زاماندا گئج معاصیرلیگین نازینا و چیخاردیغی ناراحات‌لیق‌لارا دا بویون ایمه‌دن، اؤز اینتللکتوال و اخلاقی عنعنه‌سی‌نین جان‌لی‌لیغینی و یاشانان زامانلا اویومونو دا تامین ائتمک بیر میدان اوخوما اولا‌راق قالماغا داوام ائدیر.



ایلگیلی‌لی خبرلر